ایدۀ ادغام منطقهای در چشماندازهای آسیای مرکزی و اوراسیا
محورهای موضوعی : اقدامات و سیاستهای سازمانها
قدرت الله بهبودی نژاد
1
(دکتری مطالعات حوزه روسیه و آسیای مرکزی از دانشگاه دولتی جواهر لعل نهرو و مدرس در دانشگاه آزاد رفسنجان، رفسنجان، ایران)
کلید واژه: آسیای میانه ایده اوراسیاادغام, همکاریاتحادیه اوراسیا,
چکیده مقاله :
ادغام منطقهای یا نزدیک شدن و همکاری یکی از موضوعات اصلی گفتمان بینالمللی است. در همین حال، پیشرفت تحقیقات علمی در آسیای میانه از جهت پرداختن به موضوعات ادغام کافی نیست و این موضوع بیشتر در سطح محاورهای ارائه میشود. در این مقاله، سعی در درک علمی فرایندهای ادغام در آسیای میانه و بهطور گستردهتر در اوراسیا میباشد. پرسش این است که «آیا پدیدههای ادغام که هنوز در حال تغییر هستند، میتوانند بهعنوان یکپارچگی واقعی تعریف شوند؟ و یا به عبارتی دیگر، آیا میتوان از آسیای میانه بهعنوان منطقۀ ژئوپلیتیکی واقعی یاد کرد یا خیر؟» فرضیه این است که ایدههای ادغام در میان کشورهای آسیای میانه به دلیل سردرگمی حاکمیتها و مشکلات داخلی موفقیتآمیز نبوده و ایدههای ادغامی هم که بازیگران فرامنطقهای ارائه دادهاند چشمانداز مبهمی پیشروی خود دارند. در کنار این، تعیین موازنه و تعیین پیوندهای همبستگی بین مکانیسمها وسازمانهای منطقهای فعال از نوع ادغام، مانند اتحادیه اقتصادی اوراسیا با پروژههای ایدۀ اوراسیای پیشنهادشدۀ کشورهای منطقه پس از شوروی مناسب است. این پژوهش، ایدۀ سیاسی (پروژهها) در مورد ادغام منطقهای و چشماندازهای آن را بررسی میکند.
Regional integration or convergence and cooperation, is one of the main topic of international discourse. Meanwhile, the progress of scientific research in Central Asia in this respect is not sufficient. In this article, an attempt into scientific understanding of the processes taking place in Central Asia and, more broadly, Eurasia; an attempt to comprehend how do they correlate with the real course of regional integration are represented. The analysis of the gradual development of the post-Soviet area leads to the results that have ambiguous definitions. The questions are whether the integration phenomena that are still transforming and ot finalized yet can be defined as real integration? or whether or not Central Asia can be referred to as a true geopolitical region? The hypothesis is that the ideas of integration among Central Asian countries have not been successful due to the confusion of States and internal problems, and the integration ideas presented by trans-regional actors do not have a clear vision. Along with this, it is appropriate to to draw parallels and determine correlation bonds between the mechanisms and the institutes of the functioning regional association. of the integration type (the EAEU) with the Eurasian idea projects proposed by the the post-Soviet area countries. In this article, try to analyse in a bundle the selected issues of the political idea (projects) regarding regional integration and its prospects.
بصیرینیا، علی و کوشکی، امین (1399). دولتهای آسیای مرکزی از همکاری منطقهای تا وابستگی به قدرتهای بزرگ. فصلنامه آسیای مرکزی و قفقاز، 26(110)، 1-37.
Agreement (1998). on establishment of Common Economic Space between Republic of Kazakhstan, Kyrgyz Republic and Republic of Uzbekistan, Cholpon-Ata. 30th April 1994, with amendments dated 17th July 1998. Kazakhstan and world community, N 3, Alma-Ata Declaration, 21st December 1991. (1998). Documents on International law, Almaty.
Akiner (2017). Regional cooperation in Central Asia. School of Oriental and African Studies, University of London.
Breslin (2000). Studying Regions: Learning from the Old, Constructing the New. in New Political Economy, vol. 5, no. 3, pp. 333-352.
Bohr, A. (2004). Regionalism in Central Asia: New Geopolitics, Old Regional Order. International Affairs, 80(3).
Eurasian space (1994). integration potential and its realization. About formation of Eurasian Union, Project, Almaty.
Eurasian Economic Community (2009). Basic Documents Collection, Moscow.
Eurasian Development Bank (EABR) (2010). System of indicators of Eurasian integration. available at: www.eabr.org/rus/publications/projects.
Fawcett, L. (1996). Regionalism in Historical Perspective. Regionalism in World Politics: Regional Organization and International Order/ed. by Louise L’Estrange Fawcett, Hurrell Fawcett, Andrew Hurrell. Oxford University Press.
Gleason (2001). Inter-State Cooperation in Central Asia: from the CIS to the Shanghai Forum. Europe-Asia Studies, 53(7).
Gubaidullina, M. (2013). Idea of the Regional Integration in Central Asia: Projects and Prospects of Implementation, Eurasian Politics. Idea, Institutions and External Relations/Ed. Tulsiram and Ajay Patnaik. – New Delhi: Knowledge world KW Publishers Pvt Ltd, Pp. 133-150.
Gerace, M. P. (1991). Between Mackinder and Spykman: Geopolitics, Containment, and After, Comparative Strategy, 10 (Oct. - Dec. ) Pp. 347-364.
Malgin & Narinskii, M. (2002). The Southern Flank of the CIS”, Central Asia – the Caspian the Caucasus: Energy policy and politics. Moscow, Navona Publishing, pp. 32-46.
Nye J. (1968). Introduction. International Regionalism: Readings. edited by Joseph Nye. Little, Brown and Company–Boston Oriental Review (2011) Open Dialogue Research Journal. New Integration Project for Eurasia – Making the Future, 11/10/2011. [https://orientalreview.org/ 2011/10/11/ new-integration-project-for-eurasia-making-the-future-today.]
News Time (2008). Nazarbayev, N. (2005). Kazakhstan is on its way toward fast economic, social and political modernization. Message of the President of the Republic of Kazakhstan to people Kazakhstan, Astana, 25th February 2005, Astana April 24. Available from: http://freeas.org/? nid=7685.
Nazarbayev, N. A. (2011). Yevraziyskiy soyuz: ot idei k istorii budushchego. Yevraziyskaya integratsiya: ekonomika, pravo, politika. [Eurasian Union: From Idea to the History of the Future. Eurasian integration: economics, law, politics], No.10, 19-28. Pp.
Oriental Review (2011) Open Dialogue Research Journal. New Integration Project for Eurasia Making the Future. 11/10/2011. https:// orientalreview. org/ 2011/10/11/ new-integration-project-for-eurasia-making-the-future-today/.
Patnaik, A. (2016). Central Asia: Geopolitics, Security and Stability. London & New York: Routledge.
Patnaik, A. (2019). Regionalism and Regional cooperation in Central Asia. International Studies, 56, New Delhi: Sage.
Putin, V. V. (2011). Novyy integratsionnyy proyekt dlya Yevrazii – budushcheye, kotoroye rozhdayetsya segodnya. –Izvestiya [A new integration project for Eurasia – the future that is born today], 5 oktyabrya.
Rakhimov, M. A. (2018). Complex Regionalism in Central Asia: Local, Regional, and Global Factors. Cambridge Journal of Eurasian Studies, 2(6), 1-13. DOI: 10. 22261/CJES. J6Y3O7.
Sivers, W. Aziya (2015). Asia. Comments of A. I. Krasnov. World Geography. Reprint Edition. SPb: Alpharet [electronic resource: GEO]. Available from: http://geo.1september.ru/2003/30/22.Htm.
Starr, S. F. (2019). A Partnership for Central Asia. Foreign Affairs. July/August: available at: http://www. foreignaffairs. com/articles/60833/sfrederick-starr/a-partnership-for central-asia.
Vinokurov, E. & Libman, A. (2016). Eurasian Integration: Challenges of Transcontinental Regionalism. Basingtoke: Palgrave Macmillan.
Vedomosti, (2019). Eurasian Integration. December 7, available at: https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2012/12/07/
Prospects for Regional Integration Ideas in Central Asia and Eurasia
Ghodratollah Behboudi nejad
PHD in Russian and Central Asian studies, Jawaher Lal Nehru University ,school of international studies, center for Russian and Central Asia studies. Lecturere at the Islamic Azad University of Rafsanjan, Rafsanjan, .Iran mohsen.behboodi555@gmail.com
Abstract
Regional integration or convergence and cooperation, is one of the main topic of international discourse. Meanwhile, the progress of scientific research in Central Asia in this respect is not sufficient. In this article, an attempt into scientific understanding of the processes taking place in Central Asia and, more broadly, Eurasia; an attempt to comprehend how do they correlate with the real course of regional integration are represented. The analysis of the gradual development of the post-Soviet area leads to the results that have ambiguous definitions. The questions are whether the integration phenomena that are still transforming and ot finalized yet can be defined as real integration? or whether or not Central Asia can be referred to as a true geopolitical region? The hypothesis is that the ideas of integration among Central Asian countries have not been successful due to the confusion of States and internal problems, and the integration ideas presented by trans-regional actors do not have a clear vision. Along with this, it is appropriate to to draw parallels and determine correlation bonds between the mechanisms and the institutes of the functioning regional association. of the integration type (the EAEU) with the Eurasian idea projects proposed by the the post-Soviet area countries. In this article, try to analyse in a bundle the selected issues of the political idea (projects) regarding regional integration and its prospects.
Keywords: Central Asia, Eurasian idea, integration, cooperation, Eurasian Union
ایدۀ ادغام منطقهای در چشماندازهای آسیای مرکزی و اوراسیا1
قدرتالله بهبودینژاد
دکتری مطالعات حوزه روسیه و آسیای مرکزی از دانشگاه دولتی جواهر لعل نهرو و مدرس در دانشگاه آزاد رفسنجان، رفسنجان، ایرانmohsen.behboodi555@gmail.com
چکیده
ادغام منطقهای یا نزدیک شدن و همکاری یکی از موضوعات اصلی گفتمان بینالمللی است. در همین حال، پیشرفت تحقیقات علمی در آسیای میانه از جهت پرداختن به موضوعات ادغام کافی نیست و این موضوع بیشتر در سطح محاورهای ارائه میشود. در این مقاله، سعی در درک علمی فرایندهای ادغام در آسیای میانه و بهطور گستردهتر در اوراسیا میباشد. پرسش این است که «آیا پدیدههای ادغام که هنوز در حال تغییر هستند، میتوانند بهعنوان یکپارچگی واقعی تعریف شوند؟ و یا به عبارتی دیگر، آیا میتوان از آسیای میانه بهعنوان منطقۀ ژئوپلیتیکی واقعی یاد کرد یا خیر؟» فرضیه این است که ایدههای ادغام در میان کشورهای آسیای میانه به دلیل سردرگمی حاکمیتها و مشکلات داخلی موفقیتآمیز نبوده و ایدههای ادغامی هم که بازیگران فرامنطقهای ارائه دادهاند چشمانداز مبهمی پیشروی خود دارند. در کنار این، تعیین موازنه و تعیین پیوندهای همبستگی بین مکانیسمها وسازمانهای منطقهای فعال از نوع ادغام، مانند اتحادیه اقتصادی اوراسیا با پروژههای ایدۀ اوراسیای پیشنهادشدۀ کشورهای منطقه پس از شوروی مناسب است. این پژوهش، ایدۀ سیاسی (پروژهها) در مورد ادغام منطقهای و چشماندازهای آن را بررسی میکند.
واژههای کلیدی: آسیای میانه، ایده اوراسیا، ادغام، همکاری، اتحادیه اوراسیا
تاریخ دریافت: 26/06/1400 تاریخ بازبینی: 02/08/1400 تاریخ پذیرش: 03/09/1400
فصلنامه سازمانهای بینالمللی، سال 4، شماره 3، پاییز 1400، صص 425-452
[1] . این یک مقاله دسترسی آزاد تحت مجوز CC BY-NC-ND (http://creativecommons.org/ licenses/by-nc-nd/4.0/) است.
مقدمه
پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، منطقۀ ژئوپلیتیکی جدیدی در صحنۀ جهانی به نام آسیای میانه ظاهر شد. منطقۀ آسیای میانه عبارتاز قزاقستان، ازبکستان، تاجیکستان، ترکمنستان و قرقیزستان است. کشورهای منطقه از طرفی دارای دورهای طولانی از تاریخ مشترک اقتصادی و سیاسی و همچنین وابستگی متقابل قابلتوجه هستند که با شروع فروپاشی شوروی، این عوامل حتی روند ملتسازی و تعیین مرزها را در آسیای میانۀ معاصر تعیین کردند؛ از سوی دیگر، آسیای میانه از بسیاری جهات هنوز بهعنوان منطقه ای در حال توسعه است که تحت تأثیر مداوم مجموعهای از عوامل داخلی و خارجی قرار دارد. بسیاری از کارشناسان، آسیای میانۀ معاصر را از منطقهای پیرامونی در گذشته به محل اتصال مهم در مرکز قاره اوراسیا تبدیل کردهاند (Gleason, 2001, p. 41). پس از فروپاشی شوروی، کشورهای آسیای میانه با نیاز برای ایجاد سریع روابط سیاسی و اقتصادی فراملی مواجه شدند. در همان زمان، کشورهای آسیای میانه شروع به تلاش برای برقراری همکاریهای منطقهای کردند. ایدۀ ادغام منطقهای بهعنوان یکی از مهمترین عناصر در توسعه و تقویت استقلال اقتصادی تازه بهدست آمده در این جمهوریها مشاهده شد. نیاز به ادغام با درک این مسئله تقویت شد که منطقه با مجموعهای از مشکلات مشترک اقتصادی - سیاسی روبهرو است که میتواند با تجمیع منابع و تلاشها حل شود.
اقتصاد کشورهای جدید آسیای میانه که به سیستمهای جداگانه تقسیم شدهاند در لحظۀ استقلال خود چشماندازی واقعی برای سرمایهگذاران بزرگ بینالمللی ارائه نمیداد. تنها یکپارچگی فضای اقتصادی قابلتوجهتر میتواند جذب سرمایهگذاری در مقیاسی را فراهم کند که امکان مدرنسازی سیستمهای اقتصادی این کشورها را فراهم کند. این درک در تلاش کشورهای آسیای میانه برای ایجاد یک جامعه اقتصادی منطقهای و فضای اقتصادی مشترک به اثبات رسیده است. با توجه به موقعیتهای مشترک زیستمحیطی و جغرافیایی جمهوریهای جدید، استفاده مشترک از منابع در منطقه نیز اهمیت ویژهای دارد. بااینحال، بلافاصله پس از استقلال، مشخص شد که موانعی بر سر راه ادغام وجود دارد. کشورهای جدید حساسیت شدیدی نسبت به نگرانی از توسعه حاکمیت ملی خود نشان دادند. این تعهد به حاکمیت دولت، منجر به سطحی از عدم تمایل و مخالفت با ایدۀ واگذاری برخی از اختیارات دولتی به سازمان یا اتحادیهای فوق ملی شد (Malgin & Narinskii, 2002, p. 32-46). عدم تقارن توسعۀ کشورهای مختلف این منطقه، مشکلات را تشدید کرد. کشورهای جدید آسیای میانه ازنظر تعداد و سرزمینها و همچنین دسترسی به منابع طبیعی و مسیرهای اصلی حمل و نقل تفاوتهای چشمگیری داشتند. مدلهای مختلف نوسازی سیاسی و اقتصادی به عوامل سرکوب همکاری منطقهای در آسیای میانه مربوط میشود. امروز این پرسش مطرح است که آیا آسیای میانه واقعاً بهعنوان منطقهای یکپارچه است. اگر پنج کشور مستقل آسیای میانه از دریچۀ جغرافیا، فرهنگ و سیستمهای اقتصادی مشترک آنها بررسی شوند، در آنصورت مناسب است که از آسیای میانه بهعنوان یک منطقه یاد کنیم.
با وجود این، اساساً در بحث تعریف منطقه، مهم این فرض است که کشورهای منطقه دارای روابط اقتصادی قویتری با یکدیگر نسبت به کشورهای خارج از منطقه هستند. کشورهای امروز آسیای میانه اساساً صادرکنندۀ مواد اولیه و منابع انرژی هستند. کالاهایی که بیشتر از بازارهای منطقهای به درخواستهای متقاضیان جهانی بستگی دارند (patniak, 2019, p. 147). علاوه بر این، معیارهای اقتصادی منطقهسازی مستقیماً با ادغام گره خورده است که وقتی اهداف و ترجیحات همۀ بازیگران تا حد زیادی همسو باشد، ثبات بیشتری وجود دارد تا هنگامی که شکافهای زیادی بین ترجیحات کشورهای همسایه وجود داشته باشد که سبب میشود همسویی منافع ملی آنها بهطور قابلتوجهی پیچیدهتر شود.
واقعیت این است که منطقهسازی مستقیماً با ادغام گره خورده است، میتوان از تجزیه و تحلیل وابستگی متقابل در تجارت، سرمایهگذاری، مهاجرت نیروی کار و بخش انرژی بهعنوان معیاری برای تشکیل منطقه در آسیای مرکزی استفاده کرد.
آسیای میانه بهطور ذهنی دارای پیشنیازهای نظری برای تشکیل منطقه میباشد. کشورهای منطقۀ آسیای میانه دارای عوامل مختلفی هستند که امکان بررسی آنها را بهعنوان فضایی امیدوارکننده برای ادغام فراهم میکند. این عوامل عبارتند از:
1. موقعیتی جغرافیایی در مرکز قاره اوراسیا که ازنظر اطمینان از امنیت و ثبات برای بخش بزرگی از اوراسیا و نیز ازنظر ژئوپلیتیکی به کشورها اهمیت میدهد؛
2. وابستگی متقابل در زمینۀ سیستمهای آب و انرژی ؛
3. زیرساختهای حمل و نقل متصل شده و موقعیتی در محل گذرگاههای ترانزیتی پان اوراسیا، از جمله خروج از خلیج فارس از طریق ایران، اقیانوس هند از طریق افغانستان و پاکستان و منطقه آسیا و اقیانوسیه از طریق چین و روسیه؛
4. عناصر زیربنایی مشابه، مانند سیستمهای آموزشی، علمی، فرهنگی، حکومتی و اداری؛
5. تلاش مشترک برای حفظ زبان روسی بهعنوان رسانۀ ارتباطی فرهنگی، سیاسی و اقتصادی؛
6. بازار قابلتوجه، اما هنوز توسعهنیافته (بیش از 70 میلیون نفر در منطقه زندگی میکنند که تولید ناخالص داخلی آن در حدود 166 میلیارد دلار است) (Akiner, 2017, p. 86).
در دورۀ پس از اتحاد جماهیر شوروی، کشورهای آسیای میانه چندین تلاش کردهاند تا ترتیبی نهادی برای همکاریهای منطقهای ایجاد کنند؛ شکست این تلاشها شاید ارتباط زیادی با روابط متقابل آنها داشته باشد. مواردی مانند اختلافهای داخلی، ضعف ساختاری، فرایند ملتسازی توسط رهبران دولتها و نقش بازیگران خارجی باعث شده پدیدههای ادغام یا منطقهسازی در آسیای میانه موفقآمیز نباشد. درنتیجه، سازوکارها یا سازمانهای منطقهای که در منطقه ایجاد شدهاند را قدرتهایی مانند روسیه، چین و ایالاتمتحده هدایت یا آغاز میکنند. منافع رقابتی این قدرتها در ارتقای همکاری بین کشورهای آسیای مرکزی کمکی نکرده است، هرچند برخی از این سازمانها برای کشورهای عضو مفید هستند.
این مقاله در تلاش است تا فرایندهای در حال انجام در آسیای میانه و اوراسیا را بهطور علمی تبیین کند تا بتواند ارتباط آنها را با جهت واقعی ادغام منطقهای تشخیص دهد. تجزیهو تحلیل توسعۀ تدریجی فضای پس از اتحاد جماهیر شوروی منجر به نتیجهگیری با نتایج مبهم میشود. پرسش این است «آیا امروزه میتوان تعریفی از ادغام واقعی برای پدیدههای منطقهسازی در بین کشورهای این منطقه ارائه داد، آن هم در شرایطی که این پدیدههای ادغام هنوز در حال تغییر هستند و تکمیل نشدهاند؟» در این مقاله سعی میشود برخی از جنبههای ایدههای سیاسی (پروژهها) دربارۀ ادغام منطقهای و چشماندازهای آن را بهطور جامع تحلیل کنیم.
چهارچوب نظری
در روابط بینالملل معاصر، منطقهگرایی، همراه با جهانیشدن، یکی از غالبترین روندهای تعیینکنندۀ توسعۀ جهان است. علیرغم این واقعیت که مطالعات زیادی به بررسی مفهوم «منطقه»1 اختصاص یافته است، تعدد معیارهایی که برای تعریف این اصطلاح استفاده میشود، هرگونه تلاش برای توسعۀ درک واحدی از یک منطقه را پیچیده میکند. اکثر کارشناسان، شکلگیری یا وجود منطقۀ آسیای میانه را از منظر منطقهگرایی، به معنای نوعی ادغام رسمی و ضعیف دولت، رواج سرمایهگذاری مرزی، شبکههای تجاری و مهاجرت قوی بینالمللی میبینند (Breslin, 2000, p. 335).
مطالعۀ منطقهگرایی و منطقهبندی دارای اهمیت نظری و عملی است. مطالعۀ رسمی تئوری و عملکرد منطقهگرایی امکان توسعۀ رویکردهای جدید برای گسترش همکاریهای منطقهای را فراهم میکند که به نوبۀ خود امکان ایجاد یک سیستم منطقهای باثباتتر، قابل پیشبینیتر و کمتر حساس به درگیری را فراهم میکند. رویکردهای جدید در منطقهگرایی امکان تجزیه و تحلیل دقیقتر سیستمهای منطقهای را نیز فراهم میکند. این واقعیت از این جهت است که هم امکان بررسی گسترده فرصتهای ادغام منطقهای را بهطور کلی و هم مطالعات ویژهتری در مورد مسیرهای واقعگرایانه توسعه، روند تحولات سیاسی – اقتصادی و بازههای زمانی دستیابی به نقاط عطف در روند همکاریهای منطقهای فراهم میکند (Rakhimov, 2018, p. 4).
در سطح عملی، مطالعۀ فرایندهای منطقهای امکان تجزیه و تحلیل سیاستهای ملی در منطقه را با هدف نهتنها منافع ملی و فردی، بلکه با هدف ایجاد فرصتهای مفید برای تکتک کشورها برای پیگیری همکاری با همسایگان منطقهای خود، فراهم میکند. همکاری منطقهای سازمانیافته، همانطور که در مورد اتحادیه اروپا نشان داده شده است، میتواند بر حل و فصل تعدادی از موضوعات مختلف، اعم از توسعۀ مشترک اقتصادی سرزمینهای مرزی و اجرای برنامههای همکاری زیستمحیطی تا تلاش برای بازسازی یک سیستم کامل از روابط اقتصادی بینالمللی و توسعۀ سازوکارهای پیچیده برای تقویت امنیت منطقهای متمرکز باشد.
منطقهبندی در کشورهایی که دارای تواناییهای سیاسی – نظامی و فنی – اقتصادی قوی هستند، بیشترین موفقیت را دارد. این امر در نمونههای اروپای غربی و آسیای شرقی بهوضوح قابل مشاهده است. در کشورهای ثروتمند اروپای شمالی از منطقهگرایی برای گشودن بازارهای جدید و تقویت موقعیت بینالمللی بازار کار استفاده میشود. کشورهای جنوب از گروههای منطقهای برای دفاع از خود در برابر گسترش غرب استفاده میکند.
آسیای مرکزی به عنوان یک منطقه
در حالحاضر آسیای میانه شامل پنج جمهوری شوروی سابق - قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان میباشد، اما آسیای میانه در قلب منطقۀ قدیمی بزرگتری به نام اوراسیا قرار دارد. بیشتر قسمتهای این پنج کشور، پس از شوروی در منطقهای به نام «آسیای میانه»2 واقع شدهاند. این پژوهش سه رویکرد اصلی در تعریف «آسیای میانه» را از هم متمایز میکند:
_ رویکرد تاریخی – جغرافیایی: از دیدگاه جغرافیدانان و جهانگردان غربی که «آسیای میانه» را کشف میکنند؛
_ رویکرد ژئوپلیتیک: که تغییر داخلی سیستمهای سیاسی و رژیمها منجر به افزایش علاقه از سوی بازیگران خارجی میشود؛
_ رویکرد اقتصادی – اجتماعی: این رویکرد با دو رویکرد بالا همراهی دارد، ولی امروزه پتانسیلهای اقتصادی در وهلۀ اول ادغام است.
هر سه رویکرد بهطور گسترده آسیای میانه را بهعنوان یک منطقه تفسیر میکنند. این سه رویکرد فضای بزرگی را شامل میشوند که احتمالاً میتواند بسیاری از کشورها و مناطق جادۀ بزرگ ابریشم را نیز دربرگیرد. بااینحال، تنها توسعۀ روابط اقتصادی – اجتماعی بین کشورهای منطقه در روند شناسایی و هویت آن تأثیر میگذارد.(1)
در سال 1993 رهبران کشورهای آسیای میانه پس از شوروی تصمیم سیاسی خود را برای قطع استفاده بیشتر از اصطلاح «آسیای میانه» اعلام کردند. این منطقه نه تنها از لحاظ جغرافیایی، بلکه ازنظر سیاسی هم مرکز قاره اوراسیا است. طبق ایدهایی آمریکایی با آزاد شدن آسیای میانه: روزی جدید برای منطقه با ایجاد پنج کشور مستقل پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال 1991 از یکسو و با ایجاد دولتی جدید و مدرنتر درکشور افغانستان پس از 11 سپتامبر از سوی دیگر، آغاز شد. منطقۀ آسیای میانه، منطقه وسیعی مرکب از بیابانها، کوهها و استپهای بین چین، پاکستان، ایران و روسیه میباشد. پس از فروپاشی شوروی، دریای خزر از منطقهای پیرامونی که تحت عنوان «حیاط خلوت»3 شوروی نامیده میشد خارج شد و به مرکز کانون توجهات قدرتهای جهانی و منطقهای تبدیل شد. از یکطرف آمریکا در افغانستان که بهطور سنتی قلب آسیای میانه قلمداد میشود، به بهانۀ جنگ با طالبان، بهدنبال منافع خود در آسیای میانه میباشد. ازطرف دیگر چین این منطقه را عمدتاً بهعنوان منبعی نیمه استعماری غنی از نفت، گاز طبیعی، طلا، آلومینیوم، مس و اورانیوم میبیند. در عینحال، روایت روسی به رقابت ژئوپلیتیکی مسکو در آنجا با غرب و بهطور فزایندهای با چین دامن میزند (Starr, 2005, p. 7). بازیگران قدرتمندی مانند ایالاتمتحده، کشورهای اتحادیه اروپا، چین و روسیه علاقۀ زیادی به منطقۀ آسیای میانه دارند که به مشکلات و پیچیدگیهای این منطقه دامن میزند. مشکل دیگر این منطقه تأثیری است که نیروهای خارجی بر روابط بینمنطقهای، ازجمله در تعریف نام منطقه دارند. کشورهای خارج از منطقه چشماندازها و پروژههای خود را برای آسیای میانه دارد؛ برای مثال از دیدگاه آمریکایی، همانطور که «فردریک استار» در مورد «آسیای مرکزی بزرگ»4 بیان میکند (که شامل پنج کشور پس از اتحاد جماهیر شوروی بهعلاوه افغانستان، مغولستان، شمال غربی چین، پاکستان و شمال هند میباشد). به گفتۀ وی: «تعامل ایالاتمتحده با افغانستان، تمام آسیای میانه را به نقطۀ عطفی برای ایالاتمتحده تبدیل کرده است، اما علاقه و سیاستهای ناهماهنگ، خطر تضعیف دستاوردهای اخیر را به همراه دارد. برای استفاده از فرصت پیشرفت در منطقهای حیاتی مانند آسیای میانه، واشنگتن باید آسیای مرکزی بزرگ را تشکیل دهد، اگرچه پیشرفت همکاریهای بینالمللی بسیار محدود باشد» (Starr, 2019, p. 120).
سه گروه اصلی پروژههای ادغام منطقهای در آسیای میانه و اوراسیا عبارتند از: الف) پروژههای ویژۀ بینالمللی برای منطقۀ آسیای میانه؛ ب) مشارکت کشورهای منطقه در سازوکارهای ادغام پس از شوروی؛ ج) مشارکت در پروژههای بزرگتر ادغام، جایی که کشورهای آسیای میانه گروه قابلتوجهی از شرکتکنندگان را تشکیل میدهند، مانند کشورهای مستقل مشترکالمنافع، اتحادیه اقتصادی اوراسیا، سازمان همکاری شانگهای.
«اوگنی وینوکوروف» و «الکساندر لیبمن» پژوهشگران مرکز تحقیقات اوراسیا، متعلق به بانک توسعه اوراسیا، پیشنهاد میکنند که ادغام اوراسیا را در درجۀ اول باید یک ادغام اقتصادی قارهای درنظر گرفت: «همکاریهای بیندولتی از روند توسعۀ پیوندهای اقتصادی عقب مانده است. ما نه انتظار داریم و نه پیشنهاد میکنیم که همکاریهای بیندولتی در اوراسیا باید یا میتواند شامل همۀ کشورهای قاره شود، بلکه باید بر اساس پروژههای ادغام چندگانه همپوشانی، شامل دولتها، مؤسسات ملی و فراملی باشد» (Vinokurov & Libman, 2016, p. 11).
دو مورد مهم را باید با توجه به هرگونه تحلیل مقایسهای ادغام منطقهای مورد تأکید قرار داد. اول اینکه مرزهای مناطق در اثر این ادغامها مبهم و یا دچار درهمریختگی میشوند. دوم، تمرکز بر ایجاد زمینههای مرتبط ادغام میتواند بسیار مهم باشد (Nay, 1968; Fawcett, 1996, p. 10-11; Bohr, 2004, p. 485).
الگوهای منطقهسازی بهشدت تحت تأثیر توسعه نهادها در کشورهای آسیای میانه قرار دارند. بهویژه بهنظر میرسد مدل «اصلاحات لیبرالتر» همراه با پیوندهای پایدار بین گروههای تجاری تأثیرگذار و سیاست، «ترکیبی از موفقیت» برای شرکتهای چندملیتی موفقتر بوده، مانند آنچه برای قزاقستان اتفاق افتاده است. قزاقستان بهخوبی یاد گرفته است که از پتانسیلهای موقعیت جغرافیایی، وسعت سرزمینی خود و نیاز به چندین محل برای صادرات منابع خود، برای استفاده در سیاست خارجی «چندبُردار»5 خود استفاده کند. قزاقستان همراه با این اولویت در سیاست منطقهای خود، توسعه روابط پایدار با کشورهای همسایۀ خود را نیز برجسته کرده است.
روند ادغام؛ منافع منطقهای
کشورهای آسیای میانه موقعیت ژئواستراتژیک بسیار مهمی در مرکز اوراسیا دارند. فقط با تلاش مشترک کشورهای منطقه میتوان از مهمترین خطوط ارتباطی زمینی، هوایی و آبی که از کشورهای مربوطه عبور میکنند بهرهبرداری کرد. ذخایر عظیم انرژی و منابع آب، ذخایر سنگ معدن و مواد اولیه متالورژی، فلزات گرانبها و منابع کشاورزی در این منطقه بینظیر است و در جهان تقاضای زیادی برای آنها وجود دارد. این ظرفیت استراتژیک منطقه را نشان میدهد. کشورهای این منطقه تنها با همکاری مشترک میتوانند از این منابع برای توسعه خود استفاده کنند و همچنین از تأثیرات خارجی مستقل شوند.
توسعۀ گسترده و تجارت بیشتر و همکاری اقتصادی باید زمینهساز ادغام در آینده باشد؛ زیرا منجر به شکلگیری بازار مشترک خودکفا و محافظتشده خواهد شد. از سوی دیگر لزوم حمایت مشترک از تولیدکنندگان داخلی و ایجاد شرایط برابر برای فعالیت تجاری در فضای اقتصادی واحد تقویت خواهد شد.
ادغام منطقهای؛ روندی طبیعی و عینی
در دنیای مدرن، اقتصاد را نمیتوان در مرزهای ملی مهار کرد. تولید نوآورانه نیاز به بازارهای بزرگ و همچنین توانایی قابلتوجه انسانی نظیر علم و فناوری دارد. در سیاست خارجی قزاقستان توجه ویژهای به توسعۀ مشارکت نزدیک با تمام همسایگان خود در منطقه، مانند قرقیزستان، ازبکستان، تاجیکستان و ترکمنستان شده است. قزاقستان متعهد به چهارچوب منطقهای بر اساس منافع منطقهای است. در همین حال در آسیای مرکزی، شکل «کار»6 حاکم بر روابط دوجانبه، بهویژه روابط بین رهبران کشورها میباشد.
در مناطق مختلف جهان گرایش به ادغام گرایشی ثابت و پیوسته است. جهانیشدن رقابتهای اقتصادی را بهشدت تشدید کرده است. این مسئله نیروهای ملی را مجبور به ادغام میکند، در غیراینصورت یا عقب میمانند و یا از این روند دور میشوند. مشارکت در فرایندهای ادغام به معنای غلبه بر بسیاری از مشکلات منطقهای و حتی جهانی است. مشارکت آسیای میانه در این روند را میتوان به صورت عینی بهعنوان بخشی از گرایش جهانی به سمت ادغام و تحکیم در برابر چالشهای قرن بیست و یکم ارائه داد. در عینحال، فرایند ادغام قبل از هر چیز، در سطح اجتماعی – اقتصادی و در سطح فوقملی و منطقهای به درجۀ بالایی از وابستگی و مکملبودن نیاز دارد.
کشورهای آسیای مرکزی تلاش دارند در سیاست ادغام خود از نمونههای موفق در مناطق دیگر جهان مانند اتحادیه اروپا، آ.س.آن، نفتا7 و مرکوسور8الگوبرداری کنند. استفاده از تجربۀ اتحادیه اروپا نشان میدهد که تنها تلاشهای مشترک کشورهای آسیای میانه میتواند برای غلبه بر اختلافات و حتی درگیریهای بین همدیگر به آنها کمک کند (Gubaidullina, 2013, p. 133-150).
برخلاف مدلهای ادغام ذکرشده، آسیای مرکزی پس از شوروی در شرایط خاص خود توسعه مییابد. پیشرفت یکپارچگی منطقهای به دلیل نداشتن سابقۀ طولانی مدت حاکمیت کشورهای آسیای میانه و واقعیتهای کاملاً جدید ژئوپلیتیکی پیچیده است. قزاقستان، قرقیزستان، ازبکستان، تاجیکستان و ترکمنستان مجبور به انتخاب رویکردهای مخصوص بهخود در مورد مسائل اجتماعی، اقتصادی و سیاسی توسعه، شکل و محتوای همکاریهای بیندولتی هستند، بدون اینکه ایدۀ ادغام منطقهای را نیز انکار کنند. بهخاطر این آشفتگیها آسیای میانه «آزمایشگاه ادغام اوراسیا»9 نامگذاری شده است (Vinokurov, 2012, p. 102). ابتکاراتی که با منافع منطقه برابری میکنند از مدتها پیش بسیار جذاب هستند، اما بهسختی به سرانجام میرسند. همچنین فاکتورهای زیادی برای جلوگیری از این سردرگمی برای کشورهای این منطقه وجود دارد.
اولین ایدۀ ایجاد کشورهای مشترکالمنافع آسیای میانه مبتنی بر اصول «تعهد به همکاری در توسعۀ فضای مشترک اقتصادی، بازارهای تمام اروپا و اوراسیا» بود که هنوز محقق نشده است (Alma-Ata Declaration, 1998, p. 104). یکی از عوامل مهم ناموفق بودن آن، سردرگمی حاکمیتها و مشکلات داخلی این کشورها بوده است. ایدۀ کشورهای مستقل مشترکالمنافع هرگز به یک سازمان ادغام تبدیل نشد. یک دلیل روشن روششناختی دراینباره، مفاهیم متضاد «دولت ملی»10